Sylwetki Patronów Nagród KCh PAN

Pierwsze spotkanie – studenta i mistrzyni. Józef Hurwic po raz pierwszy spotkał Alicję Dorabialską jeszcze przed wojną, w czasie studiów na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej, na początku lat 30. XX w. Zajęcia z Chemii fizycznej prowadził wówczas profesor Wojciech Świętosławski, jednak zagadnienia dotyczące budowy materii zostały wyłączone z głównego kursu i powierzono je jego bliskiej współpracowniczce – docent Alicji Dorabialskiej. Pierwsze spotkanie z Dorabialską zapadło Hurwicowi głęboko w pamięć. Jak wspominał po latach, już podczas pierwszego wykładu zaskoczył go „donośny głos wydobywający się z ust drobnej postaci”. Dalej pisze, w swojej autobiografii – „Jej wystąpienia wyróżniały się dobrą dykcją i piękną polszczyzną. Potrafiła przyciągnąć uwagę słuchaczy, a jej wykłady i wystąpienia cieszyły się dużym uznaniem”. Dla młodego studenta Dorabialska była postacią niezwykle wyrazistą i inspirującą.

Odbudowa środowiska naukowego. Po wojnie ich drogi ponownie się przecięły – w nowych realiach odbudowującego się życia naukowego. Na początku lat 50. XX w. oboje byli członkami Komitetu Chemii Fizycznej i Inżynierii Chemicznej PAN, działającego w latach 1952–1954 w ramach Wydziału III PAN. Wspólna praca w Komitecie pozwoliła im uczestniczyć w kształtowaniu pierwszych standardów rozwoju tych obszarów dyscypliny w kraju.

Popularyzacja dziedzictwa Noblistki. W 1954 roku, w dwudziestą rocznicę śmierci Marii Skłodowskiej-Curie, Polska Akademia Nauk wydała tom pt. „Prace Marii Skłodowskiej-Curie”, przygotowany pod redakcją Józefa Hurwica. W skład komitetu redakcyjnego weszli również Alicja Dorabialska (uczennica Noblistki) oraz Ignacy Złotowski. Wspólna praca nad tym opracowaniem jest jednym z przykładów działań na rzecz upamiętnienia dorobku Skłodowskiej-Curie w Polsce oraz popularyzacji historii nauki. Hurwic, autor licznych prac biograficznych o Noblistce, często odwoływał się do wspomnień i relacji Dorabialskiej, która należała do grona najważniejszych kontynuatorek jej dzieła w Polsce. Traktował ją jako autorytet w sprawach historii radiochemii i polskiej chemii fizycznej. Ona zaś, jako nestorka tej dziedziny, wspierała jego działalność popularyzatorską, dostarczając wiedzy, wspomnień i refleksji w licznych artykułach na łamach „Problemów”.

Wspólna wizja. Ich współpraca była widoczna również w działalności Polskiego Towarzystwa Chemicznego. Przez ponad dekadę współtworzyli kierunki rozwoju Towarzystwa. W latach 1957–1959 oboje pełnili funkcje wiceprezesów w kadencji kierowanej przez prof. Wiktora Kemulę. Był to okres intensywnej pracy nad odbudową polskiego środowiska chemicznego.

W kolejnych latach ich współpraca przybrała jeszcze wyraźniejszą formę. Gdy w latach 1960–1961 Alicja Dorabialska objęła stanowisko prezesa Towarzystwa, Józef Hurwic został wiceprezesem, wspólnie z Adamem Bielańskim. Gdy ponownie wybrano ją na prezesa w latach 1962–1963, Hurwic również należał do grona jej najbliższych współpracowników. Ten układ ról świadczył niewątpliwie o zaufaniu i zbieżności ich wizji nauki – rozumianej nie tylko jako działalność badawcza, lecz także jako wspólnota ludzi i wartości.

W drugiej połowie lat 60. XX Józef Hurwic jako ówczesny prezes PTChem (1964-1967), podjął starania o utworzenie w domu przy ul. Freta 16 w Warszawie muzeum poświęconego Marii Skłodowskiej-Curie. W działania te zaangażowana była również Alicja Dorabialska. Korzystając z przypadającej w 1967 r. 100. rocznicy urodzin Noblistki, Hurwic uzyskał poparcie ministra oświaty i szkolnictwa wyższego, pełnomocnika rządu ds. wykorzystania energii jądrowej oraz premiera Józefa Cyrankiewicza. Dzięki tym staraniom i wsparciu finansowemu Polskiej Akademii Nauk uroczyście otwarto przy Freta 16 siedzibę Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie.

Łączyła ich także ogromna troska o popularyzację nauki w społeczeństwie, również poprzez ukazywanie historii badań naukowych oraz biografii uczonych. Dorabialska jest autorką 22 obszernych opracowań poświęconych wybitnym postaciom chemii, natomiast Hurwic opublikował około 100 prac z zakresu historii nauki, a także wiele książek biograficznych. Ich działalność nie polegała na wspólnych publikacjach naukowych, lecz na wspólnym budowaniu pamięci o polskiej nauce i jej ludziach.

Fot. Józef Hurwic jako prezes PTChem wręcza Alicji Dorabialskiej na VIII Zjeździe Towarzystwa w Białymstoku w 1965 r. dyplom członka honorowego (źródło: Józef Hurwic, Wspomnienia i refleksje. Szkic autobiograficzny, Dom Wydawniczo-Promocyjny GAL, 2006; fotografia po cyfrowej rekonstrukcji kolorystycznej).

Józef Hurwic, jako wieloletni redaktor naczelny miesięcznika „Problemy”, zabiegał o to, by osiągnięcia naukowe docierały do szerokiego grona odbiorców w kraju. W 1968 roku Alicja Dorabialska została uhonorowana nagrodą redakcji – „za działalność popularyzatorską w obszarze chemii fizycznej”. Było to wyróżnienie przyznane w gronie wybitnych twórców i uczonych. W tej samej edycji laureatem został także Stanisław Lem – „za twórczość literacką łączącą naukę z filozofią”. Hurwic wielokrotnie wracał do tego momentu w swoich wspomnieniach, podkreślając nie tylko naukowe osiągnięcia Dorabialskiej, lecz także jej talent dydaktyczny i dar opowiadania o nauce w sposób żywy i przystępny.

1969. Widzieli się po raz ostatni w czerwcu 1969 roku, podczas pożegnania Józefa Hurwica, który po wydarzeniach marcowych opuszczał wraz z rodziną Polskę, udając się na przymusową emigrację do Francji. Na Dworcu Gdańskim w Warszawie zgromadziły się wówczas setki osób: współpracownicy, studenci, znajomi i przyjaciele – tworząc milczący protest wobec decyzji władz państwowych. Alicja Dorabialska stała na peronie wśród żegnających – towarzysząc odjeżdżającym w momencie, który na trwałe zapisał się w historii powojennego środowiska naukowego.

opracował: Marcin Górecki